Opublikowano
2020-04-23 14:36
Licencja
Wolna licencja

Czartoryscy, Potoccy, Poniatowscy... Tajemnice rodów arystokratycznych w zdigitalizowanych archiwach

Okres społecznej izolacji sprzyja lepszemu poznawaniu genealogicznych zasobów internetowych. W zdigitalizowanych metrykach można odnaleźć nie tylko informacje o własnych przodkach, ale też uzupełnienia do genealogii rodów arystokratycznych i książęcych. Te zaś przynoszą interesujące niespodzianki…


Strony:
1 2 3 4

W ciągu ostatnich kilkunastu lat na całym świecie zdigitalizowano miliony ksiąg kościelnych i dokumentów, które mogą być wykorzystywane w badaniach genealogicznych. Polskie strony takie jak Genealodzy.pl, szukajwarchiwach.pl czy GenBaza oraz zagraniczne jak między innymi FamilySearch i Ancestry.com pomagają ludziom lepiej poznać ich rodzinne historie, ale zarazem zawierają wiele cennych dokumentów dotyczących wielkich polskich rodów arystokratycznych XVIII i XIX wieku. Odnaleźć można tam metryki chrztów nieznanych wcześniej zmarłych w dzieciństwie przedstawicieli rodów Czartoryskich, Potockich czy Poniatowskich. Niejednokrotnie za tymi niepozornymi zapisami w księgach kryją się niezwykłe historie, skrywane tajemnice i wielkie obyczajowe afery…

Stanisław Poniatowski, kasztelan krakowski, ojciec m.in. króla Stanisława Augusta Poniatowskiego (domena publiczna).

Nieznane rodzeństwo króla Stanisława Augusta

16 września 1720 roku w kościele św. Krzyża w Warszawie Stanisław Poniatowski, wówczas podczaszy litewski, poślubił Konstancję Zofię Czartoryską, córkę księcia na Klewaniu i Żukowie Kazimierza Czartoryskiego i Izabeli Elżbiety z Morsztynów. Małżeństwo to stało się fundamentem wpływowego w połowie XVIII wieku stronnictwa politycznego „Familia”, a syn pary Stanisław Antoni został w 1764 roku ostatnim królem Polski jako Stanisław August Poniatowski. Metrykę tego ważnego dla dziejów Rzeczypospolitej małżeństwa możemy odnaleźć w bazie metryk Geneteka na stronie Genealodzy.pl.

Powszechnie wśród potomstwa Stanisława i Konstancji Poniatowskich wymienia się ośmioro dzieci: Kazimierza, Franciszka, Aleksandra, Ludwikę Marię, Izabelę, Stanisława Antoniego, Andrzeja i Michała Jerzego. Listę tę można jednak uzupełnić o dwoje dzieci zmarłych we wczesnym dzieciństwie. 24 stycznia 1723 roku w warszawskim kościele św. Krzyża ochrzczony został z wody Jakub, syn Stanisława Ciołka Poniatowskiego i Konstancji z Czartoryskich, urodzony tego samego dnia o godzinie czwartej nad ranem. 3 lipca 1733 roku w kościele św. Jana w Warszawie odbył się z kolei chrzest Teodora Feliksa Poniatowskiego, który również był potomkiem tej pary. Rodzicami chrzestnymi chłopca zostali prepozyt płockiej kapituły katedralnej Teodor Czartoryski, na którego cześć Poniatowski otrzymał imię, oraz Antonina Rudzińska, córka podczaszego czerskiego Kazimierza Rudzińskiego.

Metryka chrztu Izabeli Poniatowskiej, Księgi metrykalne parafii rzymskokatolickiej św. Krzyża w Warszawie, Księga chrztów 1729–1750 r. (źródło: Genealodzy.pl).

Dzięki zindeksowanym w bazie Geneteka metrykom można również uściślić datę urodzenia Izabeli z Poniatowskich Branickiej, starszej o dwa lata siostry króla Stanisława Augusta, która 19 listopada 1748 roku w kościele św. Krzyża w Warszawie wyszła za mąż za hetmana Jana Klemensa Branickiego. Dotychczas najczęściej pisano, że przyszła ona na świat ok. 1 lipca 1730 roku w Warszawie. Tymczasem w metrykach kościoła św. Krzyża można znaleźć informację o chrzcie 26 czerwca 1730 roku urodzonej tego samego dnia córki Stanisława Poniatowskiego. Zapis dotyczy chrztu z wody w obliczu zagrożenia życia, a imię dziecka nie jest w nim wymienione. Nie ulega jednak wątpliwości, że chodzi o przyszłą hetmanową Branicką. Informację tę potwierdza również napis na odwrocie portretu Izabeli Branickiej pędzla Marcellego Bacciarellego, na który zwróciły uwagę Dorota Juszczak i Hanna Małachowicz w swoim artykule o jego nieznanych wcześniej portretach rodzinnych Poniatowskich. Napis rozpoczyna się bowiem słowami: „ELŻBIETA PONIATOWSKA CÓRKA STANISŁAWA KASZTELANA KRAKOWSKIEGO Y / XIĘŻNEJ… KONSTANCYI CZARTORYSKIEY URODZONA 26 Iuni…”. W XVIII i XIX wieku imiona Izabela (Izabella) i Elżbieta były używane zamiennie, bowiem imię Izabela traktowano jako francuską wersję Elżbiety.

Warto w tym miejscu sprostować również nieprawdziwe informacje na temat daty śmierci starszej z sióstr Stanisława Augusta Poniatowskiego, Ludwiki Marii z Poniatowskich Zamoyskiej. Zmarła ona 2 października 1804 roku w Wiedniu, gdzie spędziła ostatnie lata życia, nie zaś w 1781, 1792 czy 1798 roku jak podają błędnie niektóre publikacje. Dokładną datę zgonu Zamoyskiej podał Jerzy Sewer Dunin-Borkowski w opartej na austriackich dokumentach publikacji Panie polskie przy dworze rakuskim z 1891 roku.

Izabela z Flemmingów Czartoryska (domena publiczna).

Rodzinne dramaty Czartoryskich

Izabela z Flemmingów Czartoryska była jedną z najbardziej wpływowych polskich arystokratek doby oświecenia, która zasłynęła jako pisarka, mecenaska sztuki i kolekcjonerka oraz twórczyni pierwszego polskiego muzeum w Świątyni Sybilli w Puławach. Doczekała się licznych artykułów na swój temat i kilku biografii, między innymi autorstwa Gabrieli Pauszer-Klonowskiej. Z zawartego 19 listopada 1761 roku w Wołczynie małżeństwa z księciem Adamem Kazimierzem Czartoryskim doczekała się licznego potomstwa, lecz nawet najbardziej szczegółowe publikacje na temat Czartoryskich pomijały zmarłe w niemowlęctwie dzieci pary. Powszechnie uznawano za najstarsze dziecko Czartoryskich urodzoną w 1765 roku córkę Teresę, która zmarła 13 stycznia 1780 roku w Pałacu Błękitnym w Warszawie na skutek poparzeń odniesionych po wypadku przy kominku. Okazuje się jednak, że Teresa była dopiero trzecim dzieckiem urodzonym przez Izabelę, a metryki urodzenia jej starszego rodzeństwa można odnaleźć w zdigitalizowanych archiwach w bazie Geneteka.

Już bowiem 10 października 1762 roku w warszawskim kościele św. Krzyża odbył się chrzest z wody pierworodnego syna Adama Kazimierza i Izabeli Czartoryskich, Aleksandra Jerzego Kazimierza, który przyszedł na świat tego samego dnia o godzinie 3:15. Udzielił go ksiądz Kajetan Muratowicz, późniejszy kapelan króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Miesiąc później zdecydowano się na zorganizowanie ceremonii z wielką pompą na cześć pierworodnego syna księcia na Klewaniu i Żukowie. W czasie uroczystości, która odbyła się w tym samym kościele 20 listopada 1762 roku, rodzicami chrzestnymi Aleksandra Jerzego Kazimierza Czartoryskiego zostali: Senat Gdański, dziadkowie ojczyści chłopca August Aleksander Czartoryski i Maria Zofia z Sieniawskich, dziadek macierzysty Jerzy Detloff Flemming, strażnik wielki koronny Stanisław Lubomirski i jego żona Izabela (Elżbieta) z Czartoryskich, a także książę Michał Fryderyk Czartoryski, którego z powodu nieobecności zastępowała córka Aleksandra z Czartoryskich Ogińska.

Metryka chrztu Aleksandra Jerzego Kazimierza Czartoryskiego (ceremonia), Księgi metrykalne parafii rzymskokatolickiej św. Krzyża w Warszawie, Księga chrztów 1758–1765 r. (źródło: Genealodzy.pl).

Pominięcie przez badaczy Aleksandra Jerzego wśród dzieci Adama Kazimierza i Izabeli Czartoryskich jest dość zaskakujące, bowiem wybrany na ojca chrzestnego chłopca Senat Gdański wydał nawet z okazji jego chrzcin pamiątkowy medal. Awers ukazuje kobietę z dzieckiem na prawym ręku, zaś lewą ręką podtrzymującą tarczę herbową Czartoryskich, a u góry napis: „CZARTORYSCIANAE DOMUS GAUDIA ET FIRMAMAENTUM”. Rewers zawiera z kolei dość obszerną (trzynaście wierszy) informację o okazji, z jakiej wydano medal oraz herb miasta Gdańska. Radość z powodu narodzin najstarszego dziecka Czartoryskich wkrótce przerodziła się jednak w rozpacz, bowiem chłopiec zmarł na początku 1763 roku.

Tekst ma więcej niż jedną stronę. Przejdź do pozostałych poniżej.

Ten artykuł powstał dzięki Waszemu wsparciu w serwisie Patronite! Dowiedz się więcej!


Ten artykuł powstał dzięki Waszemu wsparciu w serwisie Patronite, a jego temat został wybrany przez naszych Patronów. Wesprzyj nas na Patronite i Ty też współdecyduj o naszych kolejnych tekstach! Dowiedz się więcej!

Strony:
1 2 3 4
Napisz komentarz
Regulamin komentarzy

Gość: bartensteiner |

Pomyliłem się; chodziło oczywiście o połowę wieku XIX.



Odpowiedz

Gość: bartensteiner |

Stanisław August Poniatowski nie był ostatnim królem Polski, bo był nim Mikołaj I Romanow, koronowany w 1828 r. O Stanisławie Auguście można powiedzieć "tylko", że był ostatnim koronowanym władcą Rzeczypospolitej. Ponadto nie można zastanawiać się, czy kochanka Mieczysława Potockiego była Rosjanką, czy Ukrainką, bo w połowie XVIII w. takich narodowości jeszcze nie było.



Odpowiedz

Gość: Agnieszka Kazimiera |

Mój tata chyba był jednym z nich bo podał mi nazwiska które nie świadczą tylko o szlachcie a pochodzeniu ksiazecym.
A co do Branickich to chyba dlatego pozacierali po nas ślad.
Roch,Nocon, Sapiaha,Ostoja to tak na szybko mogę podać.
Dał tu 3 córkom na drugie Kazimiera.
A i Alojza Cielecka więc chyba był krewnym Poniatowskich.



Odpowiedz
Marek Teler

Student V roku dziennikarstwa na Uniwersytecie Warszawskim, absolwent VIII Liceum Ogólnokształcącego im. Króla Władysława IV w Warszawie. Autor książki „Kobiety króla Kazimierza III Wielkiego”. Interesuje się mediewistyką i genealogią dynastyczną.

Wolna licencja – ten materiał został opublikowany na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 3.0 Polska.

Redakcja i autor zezwalają na jego dowolny przedruk i wykorzystanie (również w celach komercyjnych) pod następującymi warunkami: należy wyraźnie wskazać autora materiału oraz miejsce pierwotnej publikacji – Portal historyczny Histmag.org, a także nazwę licencji (CC BY-SA 3.0) wraz z odnośnikiem do jej postanowień. W przypadku przedruku w internecie konieczne jest także zamieszczenie dokładnego aktywnego odnośnika do materiału objętego licencją.

UWAGA: Jeśli w treści artykułu nie zaznaczono inaczej, licencja nie dotyczy ilustracji i filmów dołączonych do materiału – w kwestii ich wykorzystania prosimy stosować się do wskazówek w opisie pod nimi lub – w razie ich braku – o kontakt z redakcją: redakcja@histmag.org