Opublikowano
2020-09-24 15:00
Licencja
Prawa zastrzeżone

Niemiecka polityka okupacyjna wobec chłopów

W jaki sposób nazistowskie Niemcy realizowały politykę okupacyjną na polskiej wsi na terenie Generalnego Gubernatorstwa? Jakie metody stosowano wobec polskich chłopów?


Strony:
1 2 3 4

Postawy okupowanego społeczeństwa w dominującym stopniu zostały zdeterminowane przez politykę okupacyjną. Czym charakteryzowała się okupacja? Były to warunki ekstremalne i nienaturalne, skrajne dla życia codziennego, w konsekwencji zaś i dla ludzkich zachowań. Sytuacja okupowanego społeczeństwa była zasadniczo niekorzystna i ekstremalna. Życie codzienne podczas okupacji określono jako substytut normalności w stosunku do okresu międzywojennego.

W świetle prawa międzynarodowego suwerenność państwa polskiego mimo przegranej wojny obronnej nie kończyła się z chwilą nastania okupacji. Powołany 30 września 1939 r. rząd RP stanowił przedłużenie państwowości i miał międzynarodowe uznanie. W postanowieniach IV konwencji haskiej z 1907 r., której sygnatariuszem były Niemcy, pojęciu okupacji wojennej poświęcono dział III, traktujący o władzy wojennej na terytorium państwa nieprzyjacielskiego. Okupacja wojenna była rozumiana jako przejściowe wykonywanie władzy terytorialnej bez zgody zwierzchnika terytorialnego, mające miejsce w trakcie konfliktu zbrojnego. Według art. 43 regulaminu haskiego przejściowość okupacji oznaczała, że okupant miał obowiązek przestrzegania, z wyjątkiem bezwzględnych przeszkód, prawa obowiązującego w tym kraju. Wydawane przez okupanta prawo mogło służyć jedynie administrowaniu terytorium, nie mogło jednak zmieniać jego statusu prawnego ani uzasadniać inkorporacji. Rzesza Niemiecka zobowiązana była do zapewnienia porządku i życia społecznego.

Polscy rolnicy województwa krakowskiego pochwyceni przez policję niemiecką i wywiezieni na roboty przymusowe w Rzeszy w 1941 roku

Na organach władzy okupacyjnej spoczywał obowiązek poszanowania życia i honoru jednostek, własności prywatnej, praw rodziny, wykonywania obrzędów religijnych. Niedopuszczalne były konfiskaty i zabór mienia prywatnego. Rekwizycje mogły być dokonywane tylko na potrzeby armii okupacyjnej. Przepisy konwencji uznawały państwo okupujące za administratora i użytkownika majątku należącego do państwa nieprzyjacielskiego. Majątek gmin oraz instytucji służących celom religijnym, dobroczynnym, szkolnym, naukowym, kulturalnym został zrównany z własnością prywatną i był wyłączony spod konfiskaty.

Podczas okupacji ziem polskich Niemcy złamały wszystkie te normy prawa międzynarodowego. W Generalnym Gubernatorstwie zachowano polskie prawo, jeśli nie zostało pozbawione mocy obowiązującej przez organy okupacyjne. Nowe prawo stanowił kanclerz i upoważnione przez niego centralne organy Rzeszy oraz generalny gubernator i wyższy dowódca SS i policji w GG. Akty normatywne ogłaszane były w Dzienniku Rozporządzeń Gubernatora Generalnego w języku niemieckim i polskim. Przepisy dotyczące ustroju GG, prawa i zasad jego tworzenia były sprzeczne z prawem międzynarodowym.

Wybitny polski prawnik, inicjator oraz „główny architekt” konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa Rafał Lemkin, analizując regulacje prawne, wykazał, że wprowadzony na obszarze Generalnego Gubernatorstwa reżim miał charakter totalitarny w swych metodach i duchu. Każdy aspekt życia był regulowany przez zespół norm i praw. Były to dyrektywy stanowiące w swej istocie „przestępstwo przeciw prawom człowieka, moralności i religii”.

Egzekucja Arthura Greisera, namiestnika Kraju Warty

Arthur Greiser był niemieckim zbrodniarzem wojennym, Namiestnikiem Rzeszy w Kraju Warty. W lipcu 1946 roku, na stoku poznańskiej cytadeli, odbyła się publiczna egzekucja Greisera. „Przestępstwa jego są natury politycznej. Brak powodu, aby odmówić Greiserowi oszczędzenia mu śmierci hańbiącej” – głosiło uzasadnienie Najwyższego Trybunału Narodowego.



Czytaj dalej...

Substancja ideologiczna prawa niemieckiego była pozbawiona moralnej treści, miała charakter utylitarny – „prawem dla Niemców jest to, co jest dla nich użyteczne”. Według Musiała działania urzędników niemieckich w GG opierały się na zasadzie: „Jeśli jakiś przedstawiciel władz niemieckich podejmie decyzję odnośnie [do] nie-Niemca, to należy zasadniczo uważać ją za wiążącą”. W praktyce oznaczało to wyjęcie spod prawa zarówno Polaków, jak i Żydów. Regulacje prawne były zwykłymi środkami administrowania i przymusu. Za wydawanymi rozporządzeniami prawnymi szła w praktyce samowola organów wykonawczych.

Organizując aparat sądowy, okupant starał się stworzyć wrażenie praworządności. W rzeczywistości ustanowiono kolonialny system prawny, którego jednym z przejawów był dualistyczny model sądownictwa. Opierał się on zasadniczo na dwóch rozporządzeniach – z 26 października 1939 r. o odbudowie wymiaru sprawiedliwości oraz z 2 października 1943 r. o zwalczaniu zamachów na dzieło odbudowy w Generalnym Gubernatorstwie. Te akty prawne uzupełniano licznymi zarządzeniami, rozporządzeniami wykonawczymi i komentarzami.

Polacy mieli żyć w świadomości dominującej roli sądownictwa niemieckiego nad polskim. Sądownictwo niemieckie składało się z sądów zwyczajnych, sądów specjalnych oraz policyjnych sądów doraźnych. Cała ludność GG w sprawach z zakresu spraw karnych wyłączonych z kompetencji sądów powszechnych podlegała sądom specjalnym. Sądy te zajmowały się sprawami z zakresu spraw o charakterze politycznym oraz przestępstwami przeciwko interesom Rzeszy.

Głównym narzędziem służącym do rozprawy z Polakami były sądy doraźne. Istotą ich działania była legalizacja zbrodni. Do ich zakresu należały, podobnie jak w przypadku sądów specjalnych, działania skierowane przeciwko interesom Rzeszy, jej obywatelom i administracji władz okupacyjnych. Sądownictwo niemieckie było zanegowaniem zasad prawa: podczas przesłuchań stosowano tortury, podsądnych pozbawiano należnej obrony, wyroki ogłaszano często pod nieobecność oskarżonego lub według przygotowanej listy.

Polscy rolnicy wysiedlani z Zamojszczyzny, grudzień 1942 roku

Metodami, którymi posłużono się do ustabilizowania władzy okupacyjnej, były terror państwowy oraz radykalna tzw. etniczna dekompozycja społeczeństwa polskiego, czyli wzajemne rozgrywanie różnych grup etnicznych. Plany wobec ludności polskiej sprowadzały się do likwidacji elit przywódczych i zrównania narodu polskiego do poziomu nacji bez kultury. Polacy mieli być niewolnikami narodu niemieckiego, którym wolno było czasowo mieszkać w GG. Cele te realizowano poprzez ludobójstwo, deportacje, wypędzenia, przesiedlenia, roboty przymusowe, grupowe wywłaszczenia i rabunek, likwidację i tłumienie życia kulturalnego.

Podstawą wprowadzania nowej władzy był terror, mający stanowić jeden z zasadniczych elementów niemieckiej polityki skłaniającej Polaków do pogodzenia się z okupacją. Zakładano, że każde wystąpienie antyniemieckie musi spotkać się z masowymi represjami. Pierwsze stadium terroru nastąpiło w czasie wkraczania Wehrmachtu. Funkcją terroru było oddziaływanie psychologiczne, które miało doprowadzić do złamania ducha oporu. Natychmiast zaczęto tworzyć struktury organizacyjne aparatu represji.

Władze niemieckie wydawały wiele aktów prawnych przewidujących represje za wszelkie nieposłuszeństwo. Czesław Łuczak wymieniał cztery okresy nasilenia się terroru w GG: 1) do wiosny 1942 r., 2) do końca lipca 1944 r., 3) od 31 sierpnia do 2 października 1944 r., 4) ostatnie miesiące okupacji. Gwałtowne zintensyfikowanie terroru w GG nastąpiło w drugim okresie.

Okupowany Kraków [Galeria]

Niemcy do Krakowa wkroczyli 6 września 1939 roku. Od tego momentu, aż do stycznia 1945 roku trwał dla mieszkańców ciężki czas hitlerowskiej okupacji. Oto, jak wyglądało życie w mieście, które zostało przez Niemców ustanowione stolicą Generalnego Gubernatorstwa.



Czytaj dalej...

Niemcy uderzyli w najbardziej aktywne warstwy. Zniszczenie szeroko rozumianej elity społecznej i ograniczenie dostępu do edukacji miało na celu zduszenie zalążka przyszłego buntu i umożliwienie grabieży zasobów ludzkich i ekonomicznych kontrolowanego obszaru. Opór ludności był krwawo tłumiony przez niemiecki aparat administracyjny, formacje policyjne i wojskowe. Terror miał charakter publiczny: aby zastraszyć społeczeństwo polskie, władze okupacyjne publicznie ogłaszały listy rozstrzeliwanych w egzekucjach.

Wprowadzenie latem 1942 r. stanu wyjątkowego w związku z zabezpieczeniem żniw i ściąganiem kontyngentów skutkowało zwiększeniem liczby akcji represyjnych wobec wsi. Wielu zbrodni dokonywano w formie niemieckich ekspedycji karnych. Była to specyficznie kolonialna metoda stosowana wobec ludności polskiej na obszarach wiejskich. Ekspedycje karne były przeprowadzane w celu ściągania kontyngentów. Służyły również do przeprowadzania masowych aresztowań i łapanek na przymusowe roboty. Czasami ich celem było wyłącznie nastraszenie ludności, czemu służyło spędzenie jej w miejsce zbiórki i poniżanie, połączone z maltretowaniem, biciem i groźbami.

W wersji książkowej tekst jest wzbogacony o przypisy.

Ten tekst jest fragmentem książki Romana Gieronia „Półmrok. Procesy karne w sprawie przestępstw okupacyjnych popełnionych przez chłopów wobec Żydów w województwie krakowskim”:

Roman Gieroń - Półmrok. Procesy karne w sprawie przestępstw okupacyjnych popełnionych przez chłopów wobec Żydów w województwie krakowskim Autor: Roman Gieroń
Tytuł: „Półmrok. Procesy karne w sprawie przestępstw okupacyjnych popełnionych przez chłopów wobec Żydów w województwie krakowskim”
Wydawca: IPN
Oprawa: twarda
Liczba stron: 376
ISBN: 978-83-8098-938-2
EAN: 9788380989382
Cena: 40 zł

Tekst ma więcej niż jedną stronę. Przejdź do pozostałych poniżej.

Strony:
1 2 3 4
Napisz komentarz
Regulamin komentarzy

Gość: mall |

Przyznam, że liczby się nie zgadzają. Z jednej strony autor wyraźnie ogranicza tekst do terenu GG by później powiększyć liczby spalonych wsi o wsie z Białostocczyzny. Co więcej podana suma zbiorcza wydaje się być mocno nie w porządku w stosunku do podanych ilości. Wpierw pada sformułowanie:" W około 900 wsiach Niemcy zamordowali od kilku do kilkuset mieszkańców", później dodatkowe w postaci "Ponad 440 wsi w GG i na Białostocczyźnie zostało spacyfikowanych, z tego połowa spalonych." by po chwili pojawiła się liczba 1,3 mln zamordowanych. Daje to 1,3mln na około 1300 wsi co sugeruje, że każda z nich miała 1000 mieszkańców (choć wcześniej jest o mordowaniu "od kilku do kilkuset").
Nie fair wydaje się być sformułowanie sugerujące jakoby to konferencja w Wannsee w 1942 r. zaczęła eksterminację Żydów- tymczasem na terenach Białorusi i Ukrainy (w 1939 duża część tych terenów należała do Polski!) eksterminację prowadzono od samego wejścia na te tereny. Wymordowano ponad 500tys. Żydów w samym 1941 r. z czego z całą ogromną ilość pomordowanych Żydów stanowili.. chłopi. No ale Białoruś != GG.




Odpowiedz

Gość: bartensteiner |

Zupełnie inny obraz polskiej wsi w GG, na Zamojszczyźnie, rysuje w swych pisanych na bieżąco pamiętnikach szczebrzeszyński lekarz, kapitan w AK, Zygmunt Klukowski. Wynika z nich, że za dostarczane Niemcom przymusowe kontyngenty żywności chłopi otrzymywali zapłatę w cenach, o których mogli tylko pomarzyć przed wojną. Ceny te były nawet wyższe od tych, jakie były realnie stosowane podczas okupacji na oficjalnych targowiskach. Co prawda za żywność przeszmuglowaną do dużych miast, a zwłaszcza do gett, można było uzyskać znacznie wyższą zapłatę, jednak ze względu na wielkie ryzyko, jakie się z tym wiązało, nielegalna sprzedaż była raczej marginalna. Tak więc czarny obraz sytuacji ekonomicznej polskiej wsi przedstawiany w omawianej książce, nie przystaje do tchnącego autentyzmem obrazu zaprezentowanego przez dr. Klukowskiego. Potwierdzał to również utrzymujący się wówczas z pracy w rodzinnym gospodarstwie mój ojciec.
Dr Klukowski w swych pamiętnikach ubolewał także nad zjawiskiem masowego, ochotniczego zgłaszania się do pracy w Rzeszy oraz - również ochotniczego i nie mającego raczej cech wyjątkowości - rabowania i mordowania Żydów.



Odpowiedz
Roman Gieroń

Historyk, pracownik Oddziału IPN w Krakowie.

Prawa zastrzeżone – ten materiał jest chroniony przez przepisy prawa autorskiego.

Kopiowanie, przedrukowywanie (poza dozwolonymi prawnie wyjątkami) wyłącznie za zgodą redakcji: redakcja@histmag.org