Opublikowano
2020-12-11 20:01
Licencja
Wolna licencja

Stalin wobec religii. Piewca ateizmu i sojusznik Cerkwi prawosławnej

Jaki był stosunek Stalina do religii? Z jednej strony otwarcie wrogi, dążący do całkowitej ateizacji, z drugiej w imię partykularnych interesów, potrafił dojść do porozumienia z duchowieństwem. Uzależniał on podejście do religii od aktualnych potrzeb politycznych.


Strony:
1 2

Polityka Stalina wobec religii Wysadzanie Sobór Chrystusa Zbawiciela w Moskwie, 1931 r. (domena publiczna)

Sowiecki dyktator słynął z wrogiego stosunku do religii. W związku z tym za pewien paradoks można uznać fakt, że formalnie miał jedynie wykształcenie religijne. Jaka była historia jego związków i wpływów na religię?

Józef Stalin urodził się w 1878 roku jako Iosif Wissarionowicz Dżugaszwili w rodzinie szewca Wissariona Dżugaszwilego i jego głęboko wierzącej żony Jekatieriny (z zawodu praczki). Dorastał na terenie prawosławnej Gruzji, wchodzącej wówczas w skład Imperium Rosyjskiego.

Seminarzysta Józef Stalin

W 1888 roku został oddany na naukę do szkoły cerkiewnej. Ukończywszy ją w roku 1894 jako jeden z jej najlepszych uczniów, wstąpił do prawosławnego seminarium duchownego w Tyflisie (dzisiejsze Tbilisi), w którym uczył się do 1899 roku. Do dnia dzisiejszego zachowały się wszystkie jego świadectwa seminaryjne. Wynika z nich, że młody Józef osiągał w nauce wyniki dobre, a często nawet bardzo dobre. Wydawałoby się zatem, że zostanie prawosławnym duchownym. Ostatecznie jednak jego losy potoczyły się zupełnie inaczej.

Polityka Stalina wobec religii Budynek seminarium duchownego w Tyflis, ok. 1900 roku (domena publiczna)

W tym czasie zaczął czytać, nielegalną wówczas, literaturę marksistowską, w wyniku czego stopniowo tracił wiarę w Boga. W czasie, gdy stawał się ateistą coraz bardziej interesował się socjalizmem. W 1899 roku został usunięty z seminarium duchownego, nie ukończywszy ostatecznie studiów. Okoliczności tego wydarzenia nie są jasne. Sam Stalin twierdził, że stało się tak ponieważ propagował na uczelni marksizm. Choć, przypuszczalnie, bliższa prawdy jest wersja, że było to efektem jego zaniedbań i nie stawienia się na egzaminie. Przyczyną mogła być także podwyżka czesnego za studia, którego młody Dżugaszwili nie chciał bądź nie mógł płacić.

Józef Stalin (1878-1953)

Józef Stalin – komunistyczny działacz i rewolucjonista, współorganizator rewolucji październikowej i przywódca Związku Radzieckiego, powszechnie uznawany za jednego z najkrwawszych dyktatorów w dziejach świata. Oto jego krótki życiorys.



Czytaj dalej...

Po opuszczeniu seminarium związał się z, powstałą w tym okresie, partią bolszewicką i z biegiem czasu stał się jednym z najbliższych współpracowników Włodzimierza Lenina. Mimo swoich radykalnie ateistycznych poglądów, w 1903 roku na prośbę Jekatieriny Swanidze, zgodził się zawrzeć z nią ślub w cerkwi prawosławnej. Z tego związku urodził się, w 1907 roku, jego najstarszy syn Jakow. W tym samym roku jego żona zmarła na gruźlicę lub tyfus. Drugie małżeństwo Stalina, zawarte w 1921 roku, z Nadieżdą Alliłujewą, córką działacza bolszewickiego, Siergieja Alliłujewa, było już wyłącznie świecką ceremonią.

Bolszewicka wojna z religią i stalinowskie represje

Stalin zdobywał coraz większe wpływy w środowisku bolszewików. Działalność tego ugrupowania za czasów Lenina wiązała się z licznymi prześladowaniami religijnymi. Włodzimierz Lenin był człowiekiem skrajnie wrogo nastawionym do religii. Jak sam wspominał, już we wczesnej młodości stał się ateistą i pewnego dnia wyrzucił swój krzyż na śmietnik. Nienawiść Lenina do religii była tak silna, że akurat w tej kwestii opuszczało go całkowicie wyczucie nastrojów społecznych, które wykazywał w większym lub mniejszym stopniu w innych sprawach. O religii nie potrafił mówić w innych słowach niż: „tumanienie mas”, „tępota”, „obskurantyzm”, „kołtuństwo”. W 1913 roku napisał z Krakowa list do Maksyma Gorkiego, w którym znalazły się następujące słowa: „każda religia jest niewysłowioną ohydą”.

Polityka Stalina wobec religii Lenin i Stalin w Gorkim, 1922 rok, (domena publiczna)

W czasach kolektywizacji i wielkiego terroru polityka Stalina wobec religii była kontynuacją działań jego poprzednika. Przez kilka lat po śmierci pierwszego przywódcy radzieckiej Rosji, w kierownictwie partii bolszewickiej toczyła się zacięta walka o władzę, z której zwycięsko wyszedł Józef Stalin. Natychmiast po przejęciu władzy rozpoczął on wprowadzanie swoich zmian, czemu miała służyć kolektywizacja rolnictwa i koncentracja na uprzemysłowieniu kraju, za pomocą 5-letnich planów rozwoju gospodarczego, które ostatecznie wprowadzono w 1929 roku.

8 kwietnia 1929 roku władze bolszewickie wydały dekret „O zrzeszeniach religijnych”. Ograniczał on dostęp takich stowarzyszeń do świątyń i domów modlitwy, zakazywał im prowadzenia jakiejkolwiek działalności gospodarczej, oświatowej, kulturalnej, charytatywnej i opiekuńczej, a także udzielania pomocy członkom zrzeszeń. Zaspokajanie potrzeb religijnych społeczeństwa ograniczono wyłącznie do aktywności w obrębie świątyń, domów modlitwy i miejsc zamieszkania poszczególnych osób. Ponadto wykluczono możliwość organizowania jakichkolwiek obrzędów religijnych i ceremonii poza miejscami kultu, zakazano także prezentacji przedmiotów kultu w przestrzeni publicznej.

Jak rosyjska cerkiew przetrwała stalinizm?

Kościół katolicki w Polsce nigdy nie dał się ujarzmić komunistom. Znacznie bardziej tragicznie potoczyły się losy rosyjskiego prawosławia. Jak rosyjska cerkiew przetrwała stalinizm?



Czytaj dalej...

Aby móc legalnie działać, zrzeszenie musiało zarejestrować się jako wspólnota religijna (gdy liczyło co najmniej 20 osób) bądź jako grupa wiernych we właściwym terytorialnie organie administracyjnym. Organy te uzyskały prawo do wykluczania z władz wspólnoty poszczególnych osób. Odmawiano osobowości prawnej wszystkim wspólnotom religijnym, w tym także największym kościołom. Wszystkie przedmioty, służące kultowi religijnemu i pozostające w dyspozycji wspólnot religijnych traktowano jako znacjonalizowane i podlegające rejestracji przez władze administracyjne. Kościoły uznawane były odtąd za prywatne przedsiębiorstwa, na które można było nałożyć wysokie podatki. Za niewywiązywanie się z nich, groziły sankcje karne, łącznie z więzieniem dla duchownych i świeckich członków wspólnot. Posunięcia te były stosowane na masową skalę, przy czym duchowieństwo obciążano zobowiązaniami, które były niemożliwe do spłacenia.

W 1929 roku podjęto masową akcję zamykania świątyń, co często przybierało formę bandyckich ekscesów, połączonych z bezczeszczeniem przedmiotów kultu religijnego i pobiciami duchownych oraz wiernych. Następnie, w latach 1930-1933 duchowieństwo i wierni stali się drugim obiektem zakrojonych na szeroką skalę prześladowań ze strony władz. W całym roku 1930, sowiecka bezpieka, nosząca wtedy nazwę OGPU, aresztowała ponad 13 tysięcy duchownych wszystkich wyznań. Dane bezpieki nie zawierają jednak informacji na temat aresztowań świeckich wiernych, zatem nie wiadomo jak liczna była ta grupa represjonowanych. Według rosyjskiego badacza tego zagadnienia, N. Jemieljanowa, w latach 1930-1931, prześladowania samej Cerkwi prawosławnej objęły ok. 50 tys. osób, spośród których śmierć poniosło 5 tysięcy. Pewne wyobrażenie o skali represji daje informacja o liczbie wspólnot religijnych zarejestrowanych w RFSSR (największej republice na obszarze ZSRS). W 1931 roku było ich ponad 42 tysiące, lecz w ciągu zaledwie dwóch lat, ich liczba spadła niemal o połowę – w 1933 roku funkcjonowały już tylko 22 tysiące wspólnot.

Tekst ma więcej niż jedną stronę. Przejdź do pozostałych poniżej.

Polecamy e-book Mateusza Kuryły – „Powaby totalitaryzmu. Zarys historii intelektualnej komunizmu i faszyzmu”

Powaby totalitaryzmu. Zarys historii intelektualnej komunizmu i faszyzmu - Mateusz Kuryła - okładka Autor: Mateusz Kuryła
Tytuł: „Powaby totalitaryzmu. Zarys historii intelektualnej komunizmu i faszyzmu”

Wydawca: PROMOHISTORIA [Histmag.org]

ISBN: 978-83-65156-23-5

Stron: 116

Formaty: PDF, EPUB, MOBI (bez DRM i innych zabezpieczeń)

9,9 zł

(e-book)
Zobacz też nasze pozostałe e-booki!

Strony:
1 2
Napisz komentarz
Regulamin komentarzy

Gość: Nn |

Stalin na zdjęciach często z reka na brzuchu jak Stalin



Odpowiedz

Gość: Paweł |

Podpis pod zdjęciem Stalina i Lenina z 1922 r. Nie "w Gorki", lecz w "w Gorkim"! Niech sobie autor wyobrazi, że rzeczowniki obce odmieniają się według polskich wzorców deklinacyjnych, jeżeli odpowiadają im pod względem morfologicznym.



Odpowiedz

Jakub Jagodziński Redaktor Histmaga |

@ Gość: Paweł Treść poprawiona. Dziękujemy za czujność!



Odpowiedz
Konrad Ruzik

Urodzony w 1988 roku, absolwent Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego i Instytutu Historycznego UW. Interesuje się historią Polski oraz historią powszechną wieków XX, XIX i XVI-XVIII. Miłośnik twórczości Williama Szekspira, poezji śpiewanej oraz filmów historycznych.

Wolna licencja – ten materiał został opublikowany na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 3.0 Polska.

Redakcja i autor zezwalają na jego dowolny przedruk i wykorzystanie (również w celach komercyjnych) pod następującymi warunkami: należy wyraźnie wskazać autora materiału oraz miejsce pierwotnej publikacji – Portal historyczny Histmag.org, a także nazwę licencji (CC BY-SA 3.0) wraz z odnośnikiem do jej postanowień. W przypadku przedruku w internecie konieczne jest także zamieszczenie dokładnego aktywnego odnośnika do materiału objętego licencją.

UWAGA: Jeśli w treści artykułu nie zaznaczono inaczej, licencja nie dotyczy ilustracji i filmów dołączonych do materiału – w kwestii ich wykorzystania prosimy stosować się do wskazówek w opisie pod nimi lub – w razie ich braku – o kontakt z redakcją: redakcja@histmag.org