Opublikowano
2021-02-24 07:01
Licencja
Wolna licencja

Wojna o Górski Karabach – niezakończony spór na gruzach ZSRR

27 września 2020 roku na granicy Armenii i Azerbejdżanu doszło do wymiany ognia, rozpoczynającej kolejną wojnę o Górski Karabach. Jaka jest historia zamieszkałego w większości przez Ormian kraju? Jak przebiegały poprzednie konflikty i wojny o ten region w XX wieku?


Strony:
1 2

Wojna o Górski Karabach Azerscy uchodźcy z Górskiego Karabachu, fot. Ilgar Jafarov, na licencji CC BY-SA 4.0

Górski Karabach znajduje się w Kaukazie Południowym. Formalnie jest częścią Azerbejdżanu, de facto nieuznawanym na arenie międzynarodowej niepodległym państwem ze stolicą w Stepanakercie. Głową państwa jest prezydent Arajik Harutiunian, a szefem rządu premier Grigori Martirosjan. Wg danych statystycznych z 2015 r. kraj ten był zamieszkiwany przez ponad 150 tys. osób, w przeważającej większości Ormian wyznających katolicyzm. Językiem urzędowym jest język ormiański. Powierzchnia kraju wynosi 11 458 km2. Kraj sąsiaduje od zachodu z Armenią, od wschodu z Azerbejdżanem, a od południa z Iranem.

Wojna o Górski Karabach: geneza

Region ma dwie nazwy: Karabach i Arcach. Karabach to termin pochodzący z języków perskiego i tureckiego i jest bezpośrednim tłumaczeniem perskiego słowa bagh e siah (w tłumaczeniu na język polski oznaczającego „czarny ogród”). Ormianie używają terminu Arcach, wywodzącego się prawdopodobnie z ormiańskiego określenia Sartsakh (zbitka dwóch słów: sar oznaczającego górę i tsakh – lasy).

W starożytności teren Górskiego Karabachu był zamieszkały przez ludność posługującą się językami lezgińskimi. W VI w. p.n.e. znalazł się on w granicach Imperium Persów, rządzonego wówczas przez Cyrusa II Wielkiego. Od 189 r. p.n.e. do 390 r. n.e. Karabach wchodził w skład należącej do Wielkiej Armenii prowincji Arcach. W następnym okresie był częścią Kaukaskiej Albanii, co wynikało z wojen toczonych z Wielką Armenią o te terytorium. Dzięki działalności Apostolskiego Kościoła Ormiańskiego w IV i V w. n.e. większość karabaskiej ludności została ochrzczona i stopniowo asymilowała się z narodem ormiańskim. Pod względem wyznaniowym chrześcijanie na terenie Karabachu należeli do Kościoła Albańskiego, wg źródeł ormiańskich założonego w IV w. przez pierwszego patriarchę Kościoła ormiańskiego, katolikosa Grzegorza Oświeciciela. Z kolei współczesne źródła azerskie mają wskazywać na pochodzenie Kościoła Albańskiego od Kościoła jerozolimskiego bądź syryjskiego. Później Kościół Albański miał zostać włączony do ormiańskiego Kościoła.

Na początku VIII w. Arabowie podbili Persję oraz zajęli Kaukaską Albanię, czego rezultatem było przeniknięcie islamu na teren Górskiego Karabachu. Od początku IX do połowy XIV w. region był częścią Księstwa Chaczen, które w swojej historii musiało zmagać się z naciskami zewnętrznymi ze strony Bizancjum oraz podbojami Mongołów i Turkmenów. W pierwszych latach XVI w. Księstwo Chaczen zostało podbite przez Persów. Wówczas ziemie Karabachu podzielono na pięć częściowo niezależnych księstw ormiańskich zwanych melikdomami. Na mocy traktatu zawartego w 1724 r. w Konstantynopolu spore tereny Persji zostały podzielone między Imperia Osmańskie i Rosyjskie. Wówczas Karabach znalazł się w granicach Turcji. W 1736 r. Karabach został podbity przez perskiego szacha Nadira Szaha. Po jego śmierci w 1747 r. lokalny wódz Panah Ali-han przejął kontrolę nad Karabachem i trzy lata później założył formalnie podległy Persji Chanat Karabachski. 14 maja 1805 r. przywódcy chanatu i Rosji podpisali traktat, na którego mocy Karabach miał przejść pod panowanie rosyjskie w zamian za gwarancję praw następców chana karabachskiego do prowadzenia polityki wewnętrznej, jednak ostatecznie od realizacji traktatu odstąpili Rosjanie podejrzewając chana o nielojalność wobec Rosji. W 1813 r. Persja ostatecznie przekazała teren Chanatu Karabachskiego Rosji. Dziewięć lat później chanat został zlikwidowany. W okresie panowania Imperium Rosyjskiego na terenie Górskiego Karabachu osiedlało się wielu Ormian kosztem opuszczających te tereny muzułmańskich Azerów, Kurdów i Lezginów.

Wojna o Górski Karabach Ormiańskie dzielnice miasta Szuszi zniszczone przez wojsko azerskie w 1920 r., domena publiczna

Wojna o Górski Karabach: pierwsze konflikty ormiańsko-azerskie

W latach 1905-1907 i 1917-1918 miały miejsce walki na tle etnicznym między Ormianami i Azerami. Spierano się o kwestię przynależności Górskiego Karabachu do jednego bądź drugiego narodu na bazie odwołania się do tego, kto pierwszy je zasiedlił. W listopadzie 1917 r. na Kaukazie Południowym powstał rząd niezależny od centralnych władz rosyjskich. W kwietniu 1918 r. Gruzini, Ormianie i Azerowie utworzyli Zakaukaską Demokratyczną Republikę Federacyjną. Miesiąc później, wskutek wcześniej kształtujących się podziałów na tle narodowościowym, powstały trzy odrębne kraje. W 1919 r. wybuchł konflikt między Armenią i Azerbejdżanem. Kością niezgody stała się przynależność terytorialna Górskiego Karabachu, Zangezuru i Nachiczewanu. Wojska brytyjskie stacjonujące wówczas na Kaukazie przyznały wspomniane wyżej tereny Azerbejdżanowi licząc, że Wielka Brytania będzie mogła mieć dostęp do ropy naftowej z Morza Kaspijskiego. W 1920 r. na konferencji pokojowej w Paryżu, mimo protestów Armenii, potwierdzono przynależność Karabachu do Azerbejdżanu oraz przyznano Ormianom ze spornego regionu prawo do autonomii.

W 1920 r. wybuchło wspierane przez Armenię powstanie zbrojne w Górskim Karabachu, skierowane przeciwko Azerbejdżanowi. Władze w Baku w celu stłumienia ormiańskiej rebelii skierowały większość wojsk azerskich ze swojego kraju. Natychmiast wykorzystała to Armia Czerwona, która pod koniec kwietnia 1920 r. zajęła terytorium Azerbejdżanu, które później bolszewicy przemianowali na Azerbejdżańską Socjalistyczną Republikę Radziecką. Kilka miesięcy później powstała Armeńska Socjalistyczna Republika Radziecka. Wówczas Rosyjska Federacyjna SRR zdecydowała o pozostawieniu Górskiego Karabachu i Nachiczewanu. W lipcu 1920 r. w granicach Azerbejdżańskiej SRR utworzono Nachiczewańską Autonomiczną SRR. Natomiast w grudniu 1920 r. Moskwa podpisała z Armenią traktat uznający ormiańskie roszczenia do Zangezuru. W 1923 r. na terenie Górskiego Karabachu został utworzony Nagorno-Karabachski Obwód Autonomiczny. Wskutek utraty niepodległości przez Armenię i Azerbejdżan konflikt o Górski Karabach uległ „zamrożeniu”, a jego eskalacja nastąpiła dopiero w latach 80. XX w.

Górski Karabach po 1945 roku

Od lat 60. XX w. Armeńska SRR ubiegała się o przyłączenie Górskiego Karabachu do swojego państwa. Władze armeńskie liczyły na to, że dzięki temu uda się odwrócić dysproporcję demograficzną w tym regionie, rozstrzygającą się na korzyść Azerów. Według różnych źródeł w październiku 1987 lub 23 lutego 1988 r. rozpoczął swoją działalność Komitet „Karabach”. Jednym z jego założycieli był przyszły prezydent niepodległej Armenii, Lewon Ter-Petrosjan. Komitet był organizacją polityczną mającą na celu oderwanie Górskiego Karabachu od Azerskiej SRR i przyłączenie go do Armenii oraz budowę ormiańskiego państwa narodowego w granicach przekraczających tereny ówczesnej Armenii. Granice przyszłej Armenii miały obejmować Górski Karabach, Armawir, Gandżę, Nachiczewan, Geranboj, Achalkalaki i część Turcji. Politycy Komitetu w swoim programie głosili hasło zjednoczenia wszystkich ziem ormiańskich, przez co świadomie zrezygnowali z krytyki gospodarki centralnie planowanej oraz panującej w kraju korupcji.

Wojna o Górski Karabach Demonstracja Ormian w Górskim Karabachu w 1988 r., fot. Ռուսլան Սարգսյան, na licencji CC BY-SA 4.0

Działacze Komitetu dążyli do usunięcia z terytorium Armenii ludności azerskiej, w związku z tym sformowane oddziały paramilitarne prowokowały antyazerskie zamieszki w ormiańskich miastach, kończące się ucieczką Azerów z Armenii i Górskiego Karabachu. Warto zwrócić uwagę na istnienie dwóch frakcji w komitecie – radykalnej i umiarkowanej. Radykałowie byli organizatorami zamieszek, natomiast umiarkowani działacze byli zwolennikami prowadzenia dialogu z politykami azerskimi oraz pokojowego współistnienia Ormian i Azerów. W lutym 1988 r. władze ZSRR odmownie odpowiedziały na petycję w sprawie przyłączenia spornego regionu do Armeńskiej SRR, w związku z czym Ormianie organizowali masowe demonstracje. Azerowie mieszkający w Karabachu początkowo zachowywali się spokojnie i manifestowali przed siedzibami lokalnych władz w karabaskich miastach domagając się zapewnienia im ochrony. Stopniowo jednak, wraz z dochodzącymi do Górskiego Karabachu informacjami o uchodźstwie Azerów z Armeńskiej SRR, nasilały się nastroje antyormiańskie.

Przykładem nasilania się nastrojów były wydarzenia mające miejsce w mieście Sumgaitu we wschodniej części Azerbejdżanu. Do tego miasta władze azerskie skierowały część uchodźców z Armeńskiej SRR. Do tej pory mniejszość ormiańska nie była niepokojona przez Azerów. Nie wiadomo jednak, jak ostatecznie doszło do wybuchu azerskiej agresji skierowanej przeciwko Ormianom mieszkającym w mieście. 26 lutego 1988 r. odbył się pokojowy wiec, na którym zgromadziło się ok. 200 Azerów domagających się zapewnienia ochrony swoim rodakom mieszkającym w Górskim Karabachu. Kilka godzin później pod tymi samymi hasłami zebrało się kilka tysięcy osób. Po zakończeniu protestów tego dnia większość uczestników rozeszła się do domów, jednak część Azerów podzielona na grupy liczące po kilkadziesiąt osób wszczęła bójki i awantury z miejscowymi Ormianami. Bilans starć wyniósł dwóch rannych Azerów oraz trzech rannych Ormian. 27 lutego 1988 r. w Sumgaicie zgromadziło się tym razem ok. 15 tys. osób domagających się obrony Azerów wypędzanych z Armenii oraz oskarżających Ormian o czystki etniczne na rodakach. Po zakończeniu wiecu część ludności azerskiej rozeszła się po ulicach miasta. Doszło do szeregu awantur i bezpośrednich napaści na Ormian, które nie miały jednak charakteru etnicznego i stały się okazją do porachunków przestępczych. O sprowokowanie tumultu podejrzewano ormiańskiego przestępcę Eduarda Grigoriana. Według oficjalnych źródeł azerskich śmierć poniosło 32 Ormian, natomiast liczby poszkodowanych i rannych w ogóle nie ustalono. Warto wspomnieć, że niektóre rodziny azerskie nie wzięły udziału w pogromie, a nawet udzieliły pomocy Ormianom ukrywając ich w swoich domach.

Tekst ma więcej niż jedną stronę. Przejdź do pozostałych poniżej.

Polecamy e-book Piotra Bejrowskiego i Natalii Stawarz – „Azja we krwi. Konflikty – zbrodnie – ludobójstwo”

Azja we krwi Piotr Bejrowski Natalia Stawarz okładka Autorzy: Piotr Bejrowski, Natalia Stawarz
Tytuł: „Azja we krwi. Konflikty – zbrodnie – ludobójstwo”

Wydawca: PROMOHISTORIA [Histmag.org]

ISBN: 978-83-65156-36-5

Stron: 167

Formaty: PDF, EPUB, MOBI (bez DRM i innych zabezpieczeń)

12,9 zł

(e-book)
Zobacz też nasze pozostałe e-booki!

Strony:
1 2
Napisz komentarz
Regulamin komentarzy

Gość: Grzegorz Maculewicz |

Przepraszam, ale od kiedy Ormianie należą niby do kościoła katolickiego?



Odpowiedz
Adam Busse

Adam Busse (ur. 1993) – magister historii, absolwent Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie. Interesuje się historią XIX i XX wieku, głównie II wojną światową, polskimi powstaniami narodowymi oraz historią lokalną. Fan piłki nożnej, groundhoppingu, muzyki rockowej i heavymetalowej oraz wyjazdów rowerowych.

Wolna licencja – ten materiał został opublikowany na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 3.0 Polska.

Redakcja i autor zezwalają na jego dowolny przedruk i wykorzystanie (również w celach komercyjnych) pod następującymi warunkami: należy wyraźnie wskazać autora materiału oraz miejsce pierwotnej publikacji – Portal historyczny Histmag.org, a także nazwę licencji (CC BY-SA 3.0) wraz z odnośnikiem do jej postanowień. W przypadku przedruku w internecie konieczne jest także zamieszczenie dokładnego aktywnego odnośnika do materiału objętego licencją.

UWAGA: Jeśli w treści artykułu nie zaznaczono inaczej, licencja nie dotyczy ilustracji i filmów dołączonych do materiału – w kwestii ich wykorzystania prosimy stosować się do wskazówek w opisie pod nimi lub – w razie ich braku – o kontakt z redakcją: redakcja@histmag.org